DAWNE REZYDENCJE MAGNACKIE I SZLACHECKIE
SIENIAWA

Sieniawa jest miastem leżącym nad Sanem, założonym w XVII wieku przez Sieniawskich. W tym czasie wybudowali oni w tym miejscu pierwszą rezydencję o charakterze obronnym. Na początku XVIII wieku założony został park i powstała pomarańczarnia, którą po przebudowie w 1726 r. nazwano pałacem letnim. Sieniawscy byli bardzo znaczącym rodem. Założyciel Sieniawy, Mikołaj Sieniawski był starostą lwowskim, wojewodą wołoskim i wreszcie hetmanem polnym koronnym. Sukcesję po nim przejął jedyny syn, Adam Mikołaj. Przez małżeństwo z Elżbietą z Lubomirskich powiększył rodowy majątek, lecz na nim skończyła się linia rodu. Ich jedyną córkę Marię Zofię (ur. w 1698 r.) do chrztu trzymali król August II Mocny, car Piotr I Wielki oraz książę Rakoczy. Pierwszym mężem Zofii był Stanisław Dënhoff - hetman polny litewski, wojewoda połocki. Po czterech latach małżeństwa Zofia została wdową. Powtórnie wyszła za mąż, a jej wybrankiem został książę August Czartoryski.
Dalsza historia Sieniawy nierozerwalnie wiąże się już z tym rodem. Wprawdzie przez cały XVIII wiek Czartoryscy spędzali większość czasu w Puławach i Wilanowie, rezydencja w Sieniawie była zadbana i zawsze gotowa do przyjęcia swych właścicieli. W tym czasie był to już jeden z najznamienitszych rodów w Polsce. Syn Augusta - Adam Kazimierz, ożeniony z Izabelą z Flemingów był kontrkandydatem Stanisława Augusta Poniatowskiego do tronu polskiego, a potem przywódcą opozycyjnego wobec króla Stronnictwa Patriotycznego. Ostatnie lata życia spędził w Sieniawie, gdzie zmarł w 1823 r.
Urodzony w tym związku Adam Jerzy (jego naturalnym ojcem był kochanek Izabeli Nikołaj Repnin), początkowo reprezentował prorosyjską opcję, pełnił funkcję ministra sprawa zagranicznych Rosji i doradcy cara. Podczas powstania listopadowego powierzono mu stanowisko prezesa Rządu Narodowego. Po upadku powstania, z wyrokiem śmierci udał się na emigrację, gdzie został przywódcą antyrosyjskiego stronnictwa Hotel Lambert.
Kolejnym dziedzicem majątku sieniawskiego był Władysław (założyciel Muzeum Czartoryskich w Krakowie). Był on dwukrotnie żonaty, z Marią Amparo Muñoz, córką królowej hiszpańskiej, oraz z Małgorzatą Adelajdą Orleańską, wnuczką króla francuskiego Ludwika Filipa I. Jego najstarszy syn, Franciszek August, szykowany do przejęcia majątku wybrał inną przyszłość, przyjął święcenia zakonne, został selezjaninem. W roku 2004 Jan Paweł II beatyfikował go.
W swoim testamencie Władysław Czartoryski (zmarły w 1894 r.) ustanowił Ordynację Sieniawską, potwierdzoną trzy lata później przez rząd Austro-Węgier. Pierwszym ordynatem został drugi syn Władysława, Adam Ludwik, drugim (i ostatnim) - Józef Augustyn. Córka Adama Ludwika i siostra ostatniego ordynata, Elżbieta z Czartoryskich Zamoyska, była żoną Stefana Adama Zamoyskiego z Wysocka, ich synem jest znany historyk Adam Zamoyski, prezes Fundacji Książąt Czartoryskich.
Sieniawa była dla Sieniawskich i Czartoryskich nie tylko rezydencją. Dzięki nim rozwijało się całe miasto. Z fundacji Czartoryskich powstał w połowie XVIII wieku, w miejscu wcześniejszego drewnianego fundacji Sieniawskich, murowany kościół parafialny. Decyzją władz austriackich został on przekazany grekokatolikom, w latach 1788-1947 pełnił rolę cerkwi pw. Wniebowzięcia Pańskiego. Powstała w latach 1719-1749 roku druga świątynia pełniła funkcję kościoła klasztornego oo. Dominikanów. W 1778 roku władze zlikwidowały klasztor, zakonnicy zostali przeniesieni do Jarosławia, a kościół stał się kościołem parafialnym.
W drugiej połowie XIX wieku Władysław Czartoryski podjął decyzję o chowaniu członków rodu w krypcie kościoła w Sieniawie. Sprowadził trumny swojej babki Izabeli oraz ojca Adama Jerzego. Obecnie w krypcie znajdują się 22 trumny.
Podczas I wojny światowej pałac uległ dużym zniszczeniom, Adam Ludwik Czartoryski użyczył pałacowych pomieszczeń na szpital dla żołnierzy austriackich. W okresie międzywojennym z uwagi na stan pałacu, nie był on zamieszkiwany. W latach trzydziestych Augustyn Czartoryski podjął próbę odnowienia obiektu, przerwaną przez wybuch II wojny światowej. Pałac wykorzystywany przez wojsko przetrwał, natomiast po wojnie pozostawiony bez gospodarza ulegał dewastacji, m.in. służąc straży pożarnej do przeprowadzania ćwiczeń.
W latach osiemdziesiątych XX wieku pałac został odbudowany i wyremontowany, obecnie mieści się w nim hotel o wysokim standardzie. Pięknie prezentuje się otaczający go park, zajmujący 20 hektarów z wieloma wspaniałymi okazami drzew. Odnowione są oficyny, domki bramne, zabudowania gospodarcze. W Sieniawie warto też wstąpić do kościoła parafialnego, przed którym znajdują się figury świętego Floriana i Jana Pawła II. Świątynia jest pięknie odnowiona, kryje w sobie wiele ciekawostek. Niewątpliwą atrakcją jest też możliwość obejrzenia krypty Czartoryskich. Mało jest takich miejsc, gdzie można znaleźć się tak blisko historii.