K.M.K. Zdeb - śladami dawnych rezydencji

Dawne rezydencje
Jedne są tylko ruinami, inne przetrwały. Niektóre zasmucają swoim zniszczeniem spowodowanym wojnami lub po prostu ludzką zawiścią, głupotą i bezmyślnością, inne budzą współczucie swoim zaniedbanym stanem, a tylko nieliczne cieszą odzyskaną świetnością.
Wyszukiwanie dawnych pałaców i dworów rozpoczęliśmy od terenów najbliższych Zamościa. Z czasem odkrywaliśmy, że oprócz tych najbardziej znanych, użytkowanych do tej pory w różnej formie, istnieją też niemal zupełnie zapomniane, nierzadko znajdujące się w zupełnie ruinie. Na przestrzeni kilku lat obserwujemy zachodzące zmiany. Obiekty zmieniają właścicieli, zmieniają aktualną funkcjonalność, są odbudowywane, remontowane. Ale są niestety też i takie, które na naszych oczach ulegają dalszemu niszczeniu.
W pierwotnym zamyśle mieliśmy ograniczyć się do terenu Zamojszczyzny. Stopniowo obszar naszych zainteresowań rozszerzał się, najpierw o część Roztocza leżącą na Podkarpaciu (Narol, Horyniec, Ruda Różaniecka), aż dotarliśmy do linii Sanu. Podobnie w kierunku północnym, poprzez Krupe, Rejowiec aż do pośrednio związanych z Zamościem historią rodu Zamoyskich Kozłówkę, Adampol, Różankę.
Kolejnym kierunkiem poszukiwań było przekroczenie naszej obecnej wschodniej granicy...

Adamów
Adamów powstał w początkach XVIII wieku w dobrach krasnobrodzkich, jego właścicielem była rodzina Tarnowskich. W 1903 r. Maria Tarnowska otrzymała Adamów wychodząc za mąż za hrabiego Łosia. Do wybuchu II wojny światowej mieszkał tu ich syn – Adam Łoś.
Drewniany dworek został zbudowany pod koniec XIX wieku. Na początku XX wieku rozbudowano go, przedłużono skrzydło wschodnie i przerobiono ganek na werandę.
W 1944 roku majątek został przejęty na cele reformy rolnej, budynek dworu przeznaczono na szkołę. W następnych latach były tam mieszkania pracowników Zespołu Gospodarstw Rolnych. Gontowe pokrycie dachu zastąpiono eternitem. Dwór doprowadzono do opłakanego stanu.
Obecnie znajduje się w prywatnych rękach i prowadzone są prace restauracyjne.

Adampol
Adampol jest wsią położoną 3 km na zachód od Włodawy.
W latach 1913-28 Zamoyscy, właściciele okolicznych dóbr (Różanka, Włodawa) wybudowali w Adampolu pałacyk myśliwski, zaprojektowany przez Jana Koszczyc-Witkiewicza. Zostało tu przeniesione wyposażenie zniszczonego podczas I wojny światowej pałacu w Różance.
W ostatnich dniach września 1939 roku mieściła się tu kwatera generała Franciszka Kleeberga, dowódcy Grupy Operacyjnej "Polesie"
Obecnie w pałacyku mieści się Państwowe Sanatorium Przeciwgruźlicze. Pomimo wprowadzenia pewnych zmian wynikających z przystosowania obiektu do nowej roli, zachowane zostały stare elementy wyposażenia, z malowidłami i herbami Zamoyskich.

Bakończyce
Bakończyce obecnie stanowią dzielnicę Przemyśla, przez kilka stuleci były odrębną miejscowością. Pierwsze wzmianki o niej pochodzą z XIV wieku. Znajdował się tam zwierzyniec, potem folwark. Powstał również dwór obronny. W XVII wieku Bakończyce były wielokrotnie niszczone w wyniku działań wojennych, co przeszkodziło w ich rozwoju. W XVIII wieku pełniły funkcję letniej rezydencji starosty przemyskiego. Po I rozbiorze Bakończyce zakupił starosta bełski Ignacy Cetner. W połowie XIX wieku na kilkanaście lat przeszły w ręce Czartoryskich, którzy odsprzedali je Hieronimowi Adamowi Lubomirskiemu. Na jego polecenie wybudowano tu w latach 1885-87 okazały pałac, jego projektantem był Maksymilian Nitsch.
Pałac uległ częściowemu zniszczeniu w wyniku pożaru podczas I wojny światowej. W okresie międzywojennym Lubomirskim nie udało się przywrócić jego świetności. W latach II wojny światowej był zajmowany przez wojska, najpierw radzieckie, potem niemieckie.
Po wojnie pałac był użytkowany jako technikum rolnicze. Obecnie mieści się w nim Państwowa Wyższej Szkoły Wschodnioeuropejskiej w Przemyślu.

Bolestraszyce
Bolestraszyce to wieś leżąca na północ od Przemyśla, obecnie znana przede wszystkim z racji znajdującego się tam arboretum.
Początki miejscowości nie są dokładnie znane. Przed kilkoma wiekami istniał tam gród, na przełomie XVI i XVII wieku powstał dwór obronny. W połowie XVII wieku majątek przeszedł od Bolestraszyckich w ręce Drohojowskich. Byli oni w posiadaniu Bolestraszyc aż do początku XIX wieku. Oni zbudowali parterową oficynę, która przejęła funkvję dworu.
W 1846 roku w Bolestraszycach zamieszkał malarz Piotr Michałowski. Dał się poznać tutaj również jako świetny gospodarz. Wokół niego skupiało się życie kulturalne okolicznych dworów. W Bolestraszycach odwiedzał Michałowskiego m.in. Juliusz Kossak.
W 1910 r. majątek zakupiła rodzina Zajączkowskich, w ich rękach znajdował się do 1944 r. Po wojnie dwór był użytkowany jako szkoła, a budynki gospodarcze jako gminny ośrodek maszynowy. W 1975 roku na bazie zespołu zespołu dworskiego powstało arboretum.

Bończa
Bończa jest wsią leżącą na wschód od Krasnegostawu, w dolinie rzeki Wojsławki, dopływu Wieprza. Znana już była w XV wieku pod nazwą Pustotew. W XVI wieku wieś była własnością Mikołaja Sienickiego herbu Bończa. On prawdopodobnie zmienił nazwę wsi na Bończa. Zmieniała ona często właścicieli, ostatnim był Jerzy Potocki.
Klasycystyczny, murowany dwór został wzniesiony na początku XIX wieku. Otaczał go park krajobrazowy.
W czasie II wojny światowej dwór został spalony. Po wojnie odbudowany, obecnie mieści dom opieki społecznej.

Czumów
Czumów jest wsią w powiecie hrubieszowskim, leży nad rzeką Bug. Najstarsza wzmianka o nim pochodzi z 1400 r. W pierwszej połowie XIX wieku był w posiadaniu rodziny Kurdwanowskich, a potem Rastawieckich. W 1891 r. Czumów zakupił Zdzisław Pohorecki, który wybudował na nadbużańskiej skarpie eklektyczny pałac.
Jest to budowla parterowa, z piętrową częścią środkową, nakryta dwuspadowym dachem. Przy zachodniej ścianie znajduje się czworoboczna wieża ze szpiczastym dachem z kopułką, nadająca pałacowi oryginalny wygląd.
W czasie I wojny światowej w pałacu mieścił się austriacki szpital polowy. We wrześniu 1939 r. Czumów na krótko zajęła Armia Czerwona, pałac został zdewastowany, a jego wyposażenie spalone. Następnie budynek przejęła niemiecka straż graniczna. Wtedy wycięto wokół pałacu drzewa, aby odsłonić widok na graniczny Bug. Po wojnie pałac przeznaczono na strażnicę Wojsk Ochrony Pogranicza. W latach 50-tych mieściła się w nim szkoła podstawowa i mieszkania pracowników państwowego gospodarstwa rolnego.
Chylący się ku ruinie pałac został w latach 80-tych przejęty przez prywatnych właścicieli. Obecnie prowadzony jest jego remont.

Dobużek
Wieś Dobużek leży w obrębie Grzędy Sokalskiej, nad rzeką Huczwą, w gminie Łaszczów. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z XV wieku. Dobużek wchodził w skład dóbr łaszczowskich będących własnością rodziny Łaszczów. W połowie XVIII wieku przeszedł w ręce Potockich, a następnie Gębarzewskich. W 1786 roku nastąpiło wydzielenie folwarku w Dobużku. Otrzymała go w posagu Anna Gębarzewska, która wyszła za mąż za Jana Pawłowskiego. Wtedy wybudowano pierwszy, drewniany dwór.
W 1869 roku majątek przeszedł w ręce rodziny Rakowskich, Na początku XX wieku dwór został przebudowany. Ściany zostały omurowane, aby ominąć carski zakaz budowy nowego dworu.
Ostatnimi właścicielami Dobużka była rodzina Kołaczkowskich, która zakupiła go w roku 1921. Dobra zostały rozparcelowane w 1944 roku. We dworze zamieszkiwała początkowo okoliczna ludność pozbawiona domostw. Następnie mieściła się w nim spółdzielnia rolnicza, a potem szkoła.

Dołhobyczów
Dołhobyczów jest wsią w powiecie hrubieszowskim nad rzeką Kryniczki, dopływem Bugu. Najstarsze wzmianki o nim pochodzą z XV wieku. W drugiej połowie XVIII wieku został zakupiony przez rodzinę Rastawieckich.
Na początku XIX w. Ludwik Rastawiecki wybudował parterowy, murowany dwór. W 1837 r. budynek został powiększony poprzez nadbudowanie piętra przez znanego architekta Antonio Corazziego. Po obu stronach obszernego dziedzińca znajdowały się dwie oficyny. Nieopodal stoi budynek gospodarczy, utrzymany w stylu romantycznego zameczku z basztą. Całość otacza rozległy park. W takiej postaci pałac przetrwał aż do II wojny światowej. W 1870 r. Dołhobyczów nabył Mieczysław Epsztein, Około 1902-1904 r. odsprzedał go Stefanowi Władysławowi Świeżawskiemu. W rękach tej rodziny Dołhobyczów był do 1945 r. W czasie II wojny światowej pałac został spalony przez UPA.
Po wojnie pałac został odbudowany, ale obecnie stoi opuszczony.

Dorohusk
Wieś Doruhusk leży nad Bugiem, w jej pobliżu znajduje się przejście graniczne.
Jej historia sięga wczesnego średniowiecza, przy przeprawie przez Bug leżała tu osada należąca do Grodów Czerwieńskich. W XVI wieku właścicielami Dorohuska byli Orzechowscy, istniał wtedy tutaj zamek. W Dorohusku urodził się Paweł Orzechowski, znany arianin, fundator zamku w Krupem.
W XVIII wieku ówczesny właściciel - Michał Maurycy Suchodolski wybudował na nadbużańskiej skarpie, być może w miejscu wcześniejszego zamku, okazały, późnobarokowy pałac. W tym czasie Dorohusk uzyskał prawa miejskie, które stracił po powstaniu styczniowym.
Obecnie w pałacu mieści się Gminny Ośrodek Kultury oraz biblioteka.

Dzierążnia
Wieś Dzierążnia leży w obrębie Grzędy Sokalskiej w gminie Krynice. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z XV wieku. Prawdopodobnie od nazwy wsi nazwisko wzięli jej właściciele – Dzierążyńscy. Przez kolejne stulecia Dzierążnia miała kolejnych właścicieli: Komorowskich, Zamoyskich, Debolich. W 1864 r. zadłużone dobra wystawiono na licytację. Znajdował się wtedy w Dzierążni drewniany dwór. Majątek zakupił wówczas Michał Głogowski. Kolejnymi właścicielami byli Rudniccy, a następnie Makomascy.
Około 1880 r. został wybudowany, prawdopodobnie w miejscu wcześniejszego, nowy, murowany pałac w stylu eklektycznym.
W 1944 r. majątek rozparcelowano, dwór przejęła w użytkowanie szkoła, w parku urządzono szkolne boisko. Obecnie dwór jest prywatną własnością i został adaptowany na potrzeby pensjonatu.

Gołębie
Gołębie jest wsią nad rzeką Bug, w gminie Dołhobyczów. Do II wojny światowej nosiła nazwę Hołubie. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z XV wieku.
Pod koniec XIX wieku istniał tu podobno liczący 300 lat modrzewiowy dwór. Ówczesny właściciel Władysław Świeżawski z powodu znacznego zniszczenia budynku, częściowo go rozebrał dobudowując jednocześnie murowane skrzydło. Być może było to dzieło znanego architekta Władysława Marconiego. W czasie I wojny światowej dwór spłonął, ocalała jedynie jego murowana część.
Po II wojnie światowej majątek został przejęty przez Państwowe Gospodarstwo Rolne. Dwór był użytkowany jako budynek mieszkalny przez pracowników PGR. Obecnie dwór znajduje się w prywatnych rękach.

Horyniec
Horyniec jest miejscowością uzdrowiskową położoną na granicy Roztocza Południowego i Płaskowyżu Tarnogrodzkiego.
Najstarsze wzmianki o Horyńcu pochodzą z XV wieku. Kolejno właścicielami miejscowości byli: Lutosławscy, Gorelowscy, Telefusowie, Stadniccy, Ponińscy i Karłowscy. W XVII wieku Telefusowie zbudowali tu murowany pałac. Tradycja, nie potwierdzona żadnymi źródłami, głosi, że przez pewien okres Horyniec należał do Jana III Sobieskiego. Z pewnością król bywał w tym miejscu, a w 1672 pobił Tatarów koło Horyńca.
Pod koniec XVIII wieku za sprawą małżeństwa Zofii Stadnickiej z księciem Aleksandrem Ponińskim Horyniec przeszedł w ręce tej rodziny. Położyli oni duże zasługi dla rozwoju miejscowości, fundując m.in. teatr dworski i gromadząc bogatą bibliotekę. Pałac obecny swój wygląd uzyskał podczas gruntownej przebudowy w latach 1905-1912. Ostatnimi właścicielami Horyńca byli Karłowscy.
Po drugiej II wojnie światowej w pałacu mieścił się PGR, a od 1969 r. sanatorium ("Metalowiec", obecnie "Bajka").

Hrebenne
Hrebenne jest wsią położoną między Hrubieszowem i Horodłem, w obrębie Grzędy Horodelskiej. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z XV wieku.
W II połowie XIX wieku Hrebenne należało do rodziny Podhorodeńskich. Rozbudowali oni wcześniej istniejący we wsi dwór. Podczas I wojny światowej uległ on znacznemu zniszczeniu. W okresie międzywojennym majątek Hrebenne nabył Wincenty Tomasz Chrzanowski, syn Edwarda Chrzanowskiego z Moroczyna. W latach 30-tych XX wieku przekazał on majątek swojej córce, która była ostatnią właścicielką Hrebennego. Po II wojnie światowej majątek upaństwowiono, a w dworze mieścił się Urząd Gminy.
Obecnie budynek jest użytkowany przez Szkołę Podstawową w Hrebennem.

więcej

Hrubieszów
Hrubieszów jest miastem powiatowym, leżącym nad rzeką Huczwą, niedaleko jej ujścia do Bugu. Pierwotnie nazywany był Rubieszowem. Osada o tej nazwie istniała już w XIII wieku, a dogodna lokalizacja na wyspie spowodowała szybki rozwój. W roku 1400 Władysław Jagiełło nadał jej prawa miejskie. W Rubieszowie król ten zatrzymywał się kilkakrotnie, prawdopodobnie musiał istnieć tutaj zamek.
Na przestrzeni wieków miasto było wiele razy niszczone, między innymi przez Tatarów (1498-1526), Kozaków Chmielnickiego (1648), Szwedów (1655) i wojska węgierskie Rakoczego (1657). W XVIII wieku miasto zaczęło się odradzać, a w roku 1800 zostało kupione przez Stanisława Staszica, który założył Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie.
Pod koniec XVIII wieku w miejscu, gdzie niegdyś znajdował się zamek, wybudowano pałacyk. W połowie XIX wieku został zakupiony przez Aleksandra du Chateau, syna francuskiego oficera, który pozostał w Polsce. W rękach tej rodziny pozostawał przez ponad 100 lat i od tego nazwiska nazywany jest dworkiem du Chateau.
Bezpośrednio po II wojnie światowej mieściła się w nim placówka NKWD. Obecnie znajduje się tu Muzeum Regionalne i siedziba Towarzystwa Regionalnego Hrubieszowskiego.

Kalinówka
Kalinówka to wieś położona na Działach Grabowieckich, wcześniej zwana Monastyrem i Monastyrkiem.
W XVII wieku powstał we wsi folwark należący do Ordynacji Zamojskiej. W drugiej połowie XIX wieku w folwarku wybudowano murowany dwór, istniejący do dzisiaj. Po I wojnie światowej folwark podupadł i w 1930 roku został wystawiony na licytację. Całość, wraz z dworem, parkiem i ogrodem zakupili Janina i Władysław Kozłowscy.
Po II wojnie światowej nazwę wsi zmieniono na Kalinówka. W dworze rządzono szkołę. Obecnie budynek stoi opuszczony, chociaż znajduje się jeszcze w niezłym stanie. rzy wejściu zachowały się tabliczki informujące o ostatnim użytkowniku.

Klemensów
Pałac w Klemensowie zbudowany został w latach 1744-1746 z inicjatywy Teresy Zamoyskiej, żony VII ordynata, Tomasza Antoniego. Został on przeznaczony dla ich syna Klemensa, późniejszego VIII ordynata. Od jego imienia nazwano miejscowość. Autorami projektu w stylu późnobarokowym byli Jan Andrzej Bem, Jerzy de Kawe, oraz sam fundator – Tomasz Antoni Zamoyski. Budową kierował Jan Columbani.
Dopiero na początku XIX wieku, za sprawą XII ordynata – Stanisława Kostki i jego żony Zofii z Czartoryskich, Klemensów zatętnił życiem. Zostały przebudowane przez architekta Henryka Ittara pałacowe wnętrza i wypełnione nowozakupionymi sprzętami i meblami, dobudowano oranżerię. Rozbudowano otaczający pałac park.

więcej

Kodeń
Kodeń jest miejscowością położoną nad Bugiem, w powiecie bialskim. Przez kilka stuleci związany z rodem Sapiehów. Iwan Sapieha na początku XVI wieku uzyskał dla Kodnia od Zygmunta Starego prawa miejskie. Wybudowano wtedy zamek i cerkiew. Sto lat później miały miejsce następne ważne dla Kodnia wydarzenie. Mikołaj Sapieha sprowadził tu skradziony w Rzymie obraz Matki Boskiej Kodeńskiej. Stał się on przedmiotem szczególnego kultu, a Kodeń znanym ośrodkiem pielgrzymkowym.
W połowie XVIII wieku ówczesny właściciel Kodnia Jan Sapieha sprzedał miasto Janowi Flemigowi. Wdowa po Janie (zmarłym w wieku 25 lat) - Elżbieta Sapieżyna odkupiła Kodeń i osiedliła się w nim na stałe. W miejscy dawnej willi biskupiej wybudowała pałac zwany Placencją, który przejął funkcję rezydencji. Wraz z jej śmiercią w 1800 r. kończy się okres panowania Sapiehów w Kodniu i jednocześnie okres jego świetności. Po powstaniu styczniowym Kodeń stracił prawa miejskie.
W czasie I wojny światowej pałac uległ zniszczeniu. Odbudowany w okresie międzywojennym w formie znacznie skromniejszej, nie przypominającej dawnej świetności. Obecnie w pałacu mieści się Dom Opieki Społecznej.

Krasnobród
Właścicielami Krasnobrodu w XVII wieku byli kolejno: Lipscy, Leszczyńscy, Zamoyscy i Micewscy. W tym okresie prawdopodobnie powstał, zameczek w oddalonej o półtora kilometra wsi Podzamek,. W drugiej połowie XVII w. Krasnobród znalazł się w posiadaniu Tarnowskich. Dla ich potrzeb zameczek okazał się zbyt mały, dlatego znacznie go rozbudowali. Przerobiony na pałac miał kształt kwadratu o boku ok. 40 metrów.
W 1880 r. Krasnobród kupił Kazimierz Fudakowski. Osiedliwszy się w Krasnobrodzie w 1911 r., na swą siedzibę przeznaczył nie pałac, a będącą w znacznie lepszym stanie oficynę. W 1914 r. wojska rosyjskie podpaliły wszystkie zabudowania dworskie. Spłonęły one całkowicie wraz z wyposażeniem. W 1917 r. rozpoczęto odbudowę pałacu i oficyny, wykorzystując w tym celu ocalały projekt Jana Koszczyc-Witkiewicza, wykonany jeszcze w 1913 r. W 1920 r. właściciele zamieszkali znów w Krasnobrodzie. Zameczek został odbudowany, jednak tylko częściowo. W okresie międzywojennym nadal głównym budynkiem mieszkalnym była oficyna. W tym czasie Fudakowscy zgromadzili wiele dzieł sztuki. Uporządkowany został również zaniedbany wcześniej park. Ostatnim właścicielem Krasnobrodu był syn Kazimierza, Kazimierz Fudakowski jun.
W czasie II wojny światowej pałac ocalał. Po wojnie zorganizowano w nim szkołę partyjną PPR, a następnie Sanatorium Przeciwgruźlicze. W 1959 r. w wyniku pożaru pałac uległ zniszczeniu. Odbudowa trwała 3 lata.
Obecnie w zabudowaniach mieści się Samodzielne Publiczne Sanatorium Rehabilitacyjne dla dzieci im. Janusza Korczaka.

Krupe
Krupe jest wsią położoną kilka kilometrów na północny wschód od Krasnegostawu. W XVI wieku było własnością rodziny Krupskich. W roku 1577 wykupił je podkomorzy chełmski Paweł Orzechowski, zagorzały arianin. Postanowił on wybudować tu obronny dwór. W trakcie budowy projekt się rozrastał, w rezultacie powstał okazały zamek, otoczony fosą i stawem. W latach 1604-1608 zamek został jeszcze rozbudowany. Pierwsza połowa XVII wieku to okres świetności zamku. Kres tej świetności położyło powstanie Chmielnickiego. Zamek został zdobyty i ograbiony. Zniszczenia dopełniły kilka lat później wojska szwedzkie.
Kolejni właściciele nie byli w stanie odbudować zamku. W ciągu XIX wieku podlegał częściowym rozbiórkom i dalszym zniszczeniom w latach 1915, 1939-1944.
W roku 1962 przeprowadzono konserwację ruin. Odnowiono elewację skrzydła północno-zachodniego, wzmocniono ściany. Zamek właściwy, usytuowany w północno- zachodniej części z założenia składał się z dwóch skrzydeł mieszkalnych, małego dziedzińca zamkniętego murem z bramą i sześcioboczną basteją przy zachodnim narożniku. Elewacje były zwieńczone gzymsem i attyką. Podzamcze uzupełniało funkcje obronne siedziby okalającym je murem i trzema narożnymi bastejami, mieszcząc zabudowania gospodarcze. W przypadku zagrożenia, dawał on schronienie okolicznej ludności.
W pobliżu ruin zamku znajduje się dawny dwór szlachecki zbudowany w stylu klasycznym około 1780 roku przez ówczesnego właściciela Krupego Michała Reja. Zachował bez zmian układ przestrzenny oraz pierwotne elementy zdobnicze i konstrukcyjne. Rozbudowany został w latach czterdziestych XIX wieku.
Obecnie znajduje w prywatnych rękach, został ogrodzony i dostęp do niego jest bardzo utrudniony.

Kryłów
Kryłów jest to wieś położona nad Bugiem. Najstarsze wzmianki o nim pochodzą z pierwszej połowy XV wieku, ale początki miejscowości zapewne są znacznie wcześniejsze. Dogodne położenie w zakolu rzeki, a zwłaszcza wyspa na rzece, przyczyniły się do założenia w tym miejscu osady.
W 1458 r. król Kazimierz Jagiellończyk nadał włość kryłowską Janowi Tęczyńskiemu. W 1470 r. przeszła ona na jego syna Mikołaja, który w 1497 r. nadał Kryłowowi prawa miejskie. Rozpoczął też budowę na wyspie murowanego zamku, w miejsce wcześniejszego, drewnianego, istniejącego tu zapewne od czasów książąt ruskich. Za sprawą małżeństwa Zofii - wnuczki Mikołaja Kryłów przeszedł w ręce Ostrorogów.
W 1642 r. właścicielem Kryłowa został Hieronim Radziejowski. Zamek kryłowski został w 1656 r. zdobyty przez Szwedów i zniszczony. Radziejowski skazany za zdradę po darowaniu mu przewinień powrócił do Kryłowa i zamek odbudował. W 1667 r. majątek odziedziczył jego syn, biskup warmiński Michał Radziejowski, późniejszy prymas i kardynał.
W XVIII wieku Kryłów znajdował się w rękach rodziny Prażmowskich. Majątek w tym czasie znacznie podupadł, zamkiem przestano się interesować i popadł on w ruinę. Od 1781 r. Kryłów należał do rodziny Chrzanowskich. W 1820 r. wybudowali oni nową rezydencję, na lewym brzegu rzeki – barokowo-klasycystyczny parterowy dwór otoczony rozległym parkiem.
W 1878 r. poprzez małżeństwo, Kryłów przeszedł w ręce rodziny Horodyskich. Nowi właściciele rozbudowali dwór, dobudowali piętro i dostawili od frontu czterokondygnacyjną wieżę, nadając mu charakter neogotyckiej rezydencji magnackiej.
W czasie II wojny światowej Kryłów uległ zniszczeniu. Los ten podzielił również pałac, po spaleniu we wrześniu 1939 r. ostatecznie rozebrany w 1950 r.
Obecnie na wyspie można jeszcze odnaleźć ruiny zamku, a w parku neogotycką bramę z domkiem odźwiernego. Resztki parku wraz z bramą w 1979 r. przeszły na własność skarbu państwa i zostały uznane za obiekty zabytkowe.

Krynice
Krynice są wsią położoną przy trasie Zamość - Tomaszów Lubelski. Najstarsze wzmianki o nich pochodzą z XV wieku. Początkowo właścicielami Krynic byli Łabuńscy, potem Oleśniccy. Na krótko wieś była w 1603 r. w posiadaniu Jana Zamoyskiego. Potem Krynice wielokrotnie zmieniały właścicieli. W XIX wieku znalazły się w rękach Głogowskich, którzy w miejscu wcześniejszego, wznieśli tu klasycystyczny dwór położony na wzgórzu, w rozległym parku krajobrazowym. W 1899 roku Krynice zakupił Grzegorz Lipczyński. Dwór został wyremontowany. W 1919 roku z części parku wydzielono teren pod budowę kościoła.
Po II wojnie światowej budynek dworu przeznaczono na szkołę. Następnie mieścił się w nim ośrodek zdrowia i apteka. W 1972 r. ośrodek i apteka zostały przeniesione do wybudowanego na terenie parku nowego budynku, a w dworze urządzono klub rolnika i świetlicę. W 1975 r. dwór został ostatecznie opuszczony i zaczął popadać w ruinę. Obecnie z dworu pozostały jedynie fragmenty ścian.

Krystynopol
Dawne nadbużańskie miasteczko Krystynopol zostało wchłonięte przez powstałe po II wojnie światowej przemysłowe miasto Czerwonograd. W 1951 r. w ramach tzw. "regulacji granic" znalazł się poza granicami Polski.
Wybudowany w połowie XVIII wieku przez Franciszka Salezego Potockiego barokowy pałac, położony na nadbużańskiej skarpie, był przez lata ważną rezydencją Potockich. Z małżeństwem syna fundatora pałacu - Szczęsnego związana jest tragiczna historia śmierci Gertrudy z Komorowskich, zamordowanej z rozkazu teściów.
Pałac rozbudowywany jeszcze pod koniec XIX wieku, zaczął tracić na świetności. W czasie I wojny światowej został splądrowany. Po II wojnie w pałacu urządzono szkołę. Po wybudowaniu nowego budynku na terenie zespołu pałacowego, w sposób niweczący układ przestrzenny, w pałacu urządzono muzeum historii religii. Rozebrano pałacowe oficyny, park zamieniono na szkolne boisko.

Łabunie
Łabunie leżą kilkanaście kilometrów od Zamościa, przy trasie Zamość-Tomaszów Lubelski. Najstarsze wzmianki o nich pochodzą z pierwszej połowy XV wieku. Właścicielami Łabuń byli Łabuńscy, Oleśniccy, Firlejowie. W połowie XVII wieku znalazły się w rękach Zamoyskich za sprawą Marcina, IV ordynata, nie wchodziły jednak w skład ordynacji. Na terenie Łabuń podczas oblężenia Zamościa swój obóz rozbił Chmielnicki. W 1704 r. obozował tu również król szwedzki Karol XII.
Jan Jakub Zamoyski, późniejszy IX ordynat, żonaty z Ludwiką Poniatowską, siostrą przyszłego króla Stanisława Augusta, obrał Łabunie za ulubioną siedzibę i w latach 1740-1760 wybudował tu zespół pałacowo-parkowy. Architektem był Jerzy de Kawe.
Drogą dziedziczenia Łabunie przeszły w ręce Tarnowskich. W 1902 Jan Aleksander Tarnowski sprzedał je Aleksandrowi Szeptyckiemu z Łaszczowa. Pałac był wtedy w stanie ruiny. Szeptycki przystąpił do odbudowy, ale wybuch I wojny światowej, a następnie choroba i śmierć córki Zofii przeszkodziły w tym. W 1925 r. Szeptycki, zgodnie z testamentem córki. podarował pałac siostrom Franciszkankom w podziękowaniu za opiekę nad córką.
W czasie II wojny światowej zakonnice wraz z prowadzoną ochronką zostały wyrzucone przez Niemców i przeniosły się do Zwierzyńca. Po wojnie w 1949 r. rozparcelowano majątek. Siostry powróciły do pałacu w latach 70-tych XX wieku. Obecnie pałac jest odrestaurowany.
W parku znajduje się cmentarz sióstr Franciszkanek z mauzoleum Szeptyckich oraz grób bł. Stanisława Starowieyskiego.

Łabuńki
Łabuńki leżą kilka kilometrów od Zamościa przy trasie Zamość-Tomaszów Lubelski. W XV wieku i pierwszej połowie XVI wieku należały do dóbr królewskich. Na początku XVIII wieku majątek łabuński, wraz z Łabuńkami, stał się własnością Zamoyskich. Po zmarłym w 1790 r. Janie Jakubie Zamoyskim odziedziczył go jego siostrzeniec, Michał Wilhorski.
W 1801 r. Łabunie i Łabuńki zostały sprzedane Stanisławowi Grzębskiemu. Rozpoczął on budowę pałacu w Łabuńkach. Jego przypuszczalnym projektantem był Jan Chrystian Aigner. Budowę dokończyła, a także założyła park wokół pałacu jego córka Teofila - Kajetanowa Karnicka. W czasie powstania listopadowego urządzono tu szpital polowy dla powstańców chorych na cholerę. Kolejny właściciel - syn Władysław sprzedał Łabuńki Teodorowi i Jadwidze Kaszkowskim – którzy zgromadzili w pałacu kolekcję cennych obrazów i ok. 4000 tomową bibliotekę ze „Statutem” J. Łaskiego z 1506 r., „Żywotem Św. Stanisława” J. Długosza z 1530 r., „Biblię Leopolity” z 1564 r.
W czasie I wojny światowej w 1915 r. pałac został zniszczony i obrabowany przez wojska rosyjskie, niemieckie i austriackie. Doraźnie remontowano pałac w latach 30-tych XX wieku, a w czasie II wojny światowej ponownie zniszczono. Ostatni właściciel p. Łabędzki opuścił pałac w 1944 r. Po wojnie w budynku zorganizowano szkołę.
Obecnie w pałacu mieści się Zgromadzenie Misjonarzy Krwi Chrystusa, a w oficynach od 1997 r. – Dom Św. Ducha i Hospicjum Santa Galla.

Łaszczów
Łaszczów jest wsią w obrębie Grzędy Sokalskiej nad rzeką Huczwą. W 1549 roku król Zygmunt August zezwolił Aleksandrowi Łaszczowi na lokowanie na terenie wsi Domaniż miasta Prawda. Nazwa ta nie przyjęła się, niemal od samego początku w użyciu była nazwa Łaszczów. Założyciel miasta wybudował tu murowany zamek. W roku 1594 połowa Łaszczowa została sprzedana Janowi Gorajskiemu, ale po 80-u latach Samuel Łaszcz odkupił ją. Łaszczów był niszczony w przez wojska Chmielnickiego w 1648 i przez Szwedów w 1655, a potem podczas wojny północnej. Z pierwotnego zamku zachowały się fragmenty budynku dawnej zbrojowni, która w 1770 została przebudowana na synagogę.
Ostatni właściciel miasta z rodu Łaszczów, Józef Antoni Łaszcz, biskup chełmski, sprowadził w 1736 roku jezuitów i rozpoczął budowę dla nich kościoła i klasztoru. Śmierć fundatora przerwała prace, a w 1773 roku nastąpiła kasata klasztoru. Kolejnymi właścicielami Łaszczowa byli Potoccy, wśród nich Szczęsny Potocki – marszałek konfederacji targowickiej. Mury niedokończonego kościoła rozebrano a budynki klasztorne przeznaczono na cele mieszkalne.
W I połowie XIX Łaszczów przeszedł w ręce rodziny Szeptyckich. W 1869 roku utracił prawa miejskie. W II połowie XIX jego właścicielem był Jan Szeptycki, żonaty z Zofią, córką słynnego komediopisarza Aleksandra Fredry. Ich syn Aleksander na początku XX wieku podjął się przebudowy dawnych budynków klasztornych na okazałą rezydencję. Pałac niestety został w 1915 roku podpalony przez wycofujące się wojska rosyjskie i nie został już odbudowany.
Obecnie znajduje się w stanie ruiny. Fundacja rodziny Szeptyckich czyni starania o odzyskanie majątku.

Łaziska
Łaziska są wsią w gminie Skierbieszów nad rzeką Wolicą, w obrębie Działów Grabowieckich. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z końca XIV wieku. Na przestrzeni kolejnych stuleci wielokrotnie zmieniali się jej właściciele, wśród nich pojawiają się nazwiska m.in. Goździów, Gdeszyńskich, Sobieskich, Daniłowiczów, Łaszczów, Fredrów i Malczewskich.
W roku 1888 Łaziska kupił Roman Świdziński, który wybudował tu dwór. Nie zachował się on do naszych czasów, spłonął w 1915 r. Po śmierci Romana Świdzińskiego (w 1920 r.) majątek odziedziczyły jego dzieci i wnuki. W latach 1927-29 najstarszy syn, Antoni Świdziński odkupił pozostałe części. Wybudował też nowy, murowany, kryty gontem dwór.

więcej

Maziarnia
Maziarnia Strzelecka to osada leśna kilka kilometrów od Bugu, między Dubienką i Horodłem. Najstarsze wzmianki o miejscowości Strzelce pochodzą z XVII wieku. Dzierżawcami dóbr byli wojewoda bełzki Rafał Leszczyński, generał artylerii litewskiej Eustachy Potocki, Adam Chłoniewski - kontenol brzeski i Celestyn Czaplic - podkomorzy łucki. W 1834 rząd Królestwa Polskiego sprzedał dobra strzeleckie Józefowi i Karolinie Iżyckim.
W 1875 roku majątek nabył Józef Zamoyski, a w 1877 roku odsprzedał go Ordynacji Zamojskiej. W rękach Zamoyskich znajdował się do 1936 r., kiedy Nadleśnictwo Strzelce zostało odsprzedane Skarbowi Państwa.
W 1903 Zamoyscy wybudowali pałacyk myśliwski. W czasie I wojny światowej w 1915 r. przemarsze wojsk, najpierw rosyjskich, potem austriackich spowodowały dewastację i duże zniszczenia. Po wojnie pałacyk nie powrócił do wcześniejszego stanu. W 1923 roku został wydzierżawiony Spółce Zamojskiej Przemysłu Drzewnego.
Obecnie pałacyk podlega Nadleśnictwu Strzelce i jest użytkowany jako ośrodek wypoczynkowo-szkoleniowy.

Moroczyn
Moroczyn jest wsią położoną na północny wschód od Hrubieszowa, w obrębie Grzędy Horodelskiej, dwa kilometry od Bugu, pół kilometra od szosy obecnie prowadzącej ku przejściu granicznemu w Zosinie, niegdyś w głąb Wołynia - na Włodzimierz, Kowel, Krzemieniec. Chociaż najstarsze wzmianki o niej pochodzą z XV wieku, to bliższe informacje o jej właścicielach znane są dopiero z XIX wieku. Około 1850 r. Moroczyn zakupiła rodzina Chrzanowskich. Wkrótce potem wzniesiono murowany dwór, prawdopodobnie w miejscu poprzedniego. Dwór rozbudowano około 1900 r., nadano mu bardzo reprezentacyjny, pałacowy charakter. Autorem tej rozbudowy był architekt Stanisław Czachórski, brat znanego malarza Władysława.

więcej

Narol
Narol jest miastem w województwie podkarpackim w dolinie rzeki Tanew założonym w 1568 r. przez Floriana Łaszcza. Jego pierwotna nazwa brzmiała Florianów. W 1648 r. miasto zostało doszczętnie zniszczone przez wojska Chmielnickiego, a jego mieszkańcy wymordowani. Odbudowane miasto otrzymało nazwę Narol. W 1672 r. w okolicach Narola hetman Jan Sobieski rozbił najazd tatarski uwalniając 2000 jeńców wziętych w jasyr.
W latach 1770-1781 ówczesny właściciel Narola – Feliks Antoni Łoś wzniósł pałac będący jedną z najpiękniejszych późnobarokowych rezydencji w Polsce. Dwukondygnacyjny budynek główny jest połączony dwoma łukowatymi ciągami arkad z bocznymi, parterowymi oficynami. Dziedziniec poprzedza ozdobna brama połączona z dwoma kordegardami. Na bramie znajduje się łaciński napis: „Czcij Boga, pomagaj ludziom, trwaj przy prawdzie, bądź posłuszny prawom”. Pałac otoczony był trójkondygnacyjnym ogrodem włoskim.
Rezydencję wielokrotnie niszczono. W czasie powstania styczniowego została podpalona przez wojska austriackie. Ówczesny właściciel Julian Puzyna odbudował pałac. W 1914 r. cofające się wojska austriackie obrabowały go. Po 1920 r. ówczesna właścicielka pałacu Jadwiga Korytowska odbudowała go. W 1939 r. całe wyposażenie zostało zagrabione przez Armię Czerwoną. W 1945 r. pałac został spalony podczas obławy NKWD na partyzantów AK. W latach powojennych niszczał i popadał w coraz większą ruinę.
Od 1995 r. pałac jest własnością fundacji „Pro Academia Narolense” Władysława Kłosiewicza i jest w trakcie renowacji. W planach jest stworzenie tu szkoły muzycznej dla utalentowanej młodzieży z Europy Środkowej i Wschodniej.

Niewirków
Niewirków leży na wschód od Zamościa nad rzeką Siniochą. Najstarsze wzmianki o nim pochodzą z połowy XV wieku, należała wtedy do prawosławnego władyki chełmskiego. W latach 1525-1532 Niewirków zakupił Więcław Zamoyski – syn Tomasza z Łaźnina. W rękach Zamoyskich był do końca XVI wieku. Potem wielokrotnie zmieniał właścicieli.
W 1911 r. ówczesny właściciel Marian Płachecki wybudował w Niewirkowie eklektyczny murowany pałacyk. W 1944 r. majątek został rozparcelowany, a pałac i jego wnętrze zdewastowane. Budynek był użytkowany kolejno jako: posterunek MO, urząd gminy, sklep, biuro GS. Pałac w tym czasie popadł w ruinę.
W 1964 r. w pałacu zlokalizowano szkołę, dokonano przy tym remontu adaptacyjnego. W jego wyniku znacznie zmienił się wygląd obiektu. Rozebrano szklaną oranżerię, zlikwidowano duży półkolisty taras z reprezentacyjnymi schodami od strony południowej i wyjście do parku od strony północnej.

Nowe Sioło
Nowe Sioło jest wsią leżącą w pobliżu Cieszanowa, wzmiankowaną już w XV wieku. W XVIII wieku należała m.in. do Jakuba Komorowskiego, ojca Gertrudy, zamordowanej przez teściów, żony Szczęsnego Potockiego.
Kolejnym właścicielem był Jan Jakub Zamoyski, od którego posiadłość około roku 1800 nabyła rodzina Rojowskich. Wybudowali oni w Nowym Siole murowany dwór. Pod koniec XIX wieku majątek przeszedł w ręce Gnoińskich, którzy byli właścicielami aż do wybuchu II wojny światowej.
Dwór uległ częściowemu zniszczeniu w 1945 roku. W latach 50-tych został odbudowany i do lat 70-tych pełnił rolę Zasadniczej Szkoły Rolniczej. Po jej wyprowadzeniu się zaczął popadać w ruinę. Podjęta jeszcze w latach 80-tych próba remontu nie powiodła się. Dwór stoi opuszczony i zdewastowany. Otoczony jest parkiem, który został uporządkowany.

Olesko
Olesko to obecnie niewielkie miasteczko leżące na trasie Lwów - Kijów (Ukraina).
W I połowie XVII wieku ówczesny właściciel Oleska - Jan Daniłowicz wybudował istniejący do dnia dzisiejszego zameczek. Jedna z jego córek - Zofia poślubiła Jakuba Sobieskiego. W 1629 r. w Olesku urodził się z tego związku Jan, przyszły król Polski.
W burzliwym zamek okresie wielokrotnie niszczony, znajdował się pod szczególnie troskliwą opieką króla. Wszedł w skład rozległych posiadłości Sobieskich.
Przez kolejne stulecia zamek był na przemian poddawany akcjom ratowania i pozostawiany swemu losowi. Dopiero w okresie międzywojennym podjęto działania w kierunku przywrócenia dawnej świetności.
Po gruntownym remoncie w latach 1961-75 w zamku urządzono muzeum stanowiące filię lwowskiej galerii obrazów. Na wewnętrznym dziedzińcu jest umieszczona pamiątkowa tablica poświęcona Janowi III Sobieskiemu.

Orłów Murowany
Orłów Murowany jest wsią leżącą nad rzeka Wolicą – dopływem Wieprza. Najstarsze wzmianki o nim pochodzą z XIV wieku. Pierwszym znanym właścicielem Orłowa był Dymitr z Goraja.
Istniejący pałac zbudowany został według projektu Henryka Marconiego, jednego z najsłynniejszych architektów działających w Polsce w pierwszej połowie XIX wieku. Jego budowę, wraz z dwiema bliźniaczymi oficynami rozpoczęto w 1842 r. Pałac należący dawniej do rodziny Kickich, otoczony jest parkiem tworząc dobrze zachowany zespół pałacowo-parkowy. Od frontu do pałacu biegnie kasztanowo-topolowa aleja prowadząca do okrągłego gazonu z podjazdem. Za pałacem zachował się półokrągły salon ogrodowy wyznaczony przez drzewa. Niegdyś rosło tu 700 drzew należących do 24 gatunków.
W pobliżu zespołu pałacowo-parkowego znajduje się pomnik przyrody żywej – sosna wejmutka oraz w niewielkiej odległości ruiny zamczyska z połowy XVI wieku.
W okresie wojny cały majątek w Orłowie przeszedł pod zarząd niemiecki. Po wojnie pałac był użytkowany jako szkoła podstawowa. W oficynach mieści się poczta i przychodnia.

Oszczów
Oszczów jest wsią w gminie Dołhobyczów powiecie hrubieszowskim nad rzeką Kryniczki, dopływem Bugu. Najstarsze wzmianki o nim pochodzą z XV wieku. Pierwszymi znanymi właścicielami Oszczowa byli Trembińscy, którzy sprzedali go w 1782 roku Bartłomiejowi Malewskiemu. Najdłużej majątek ten znajdował się w rękach Rulikowskich. Ostatnim właścicielem był Władysław Kiełczewski.
Prawdopodobnie przed 1790 rokiem Bartłomiej Malewski wybudował murowany, barokowy dwór. Został on zniszczony podczas II wojny światowej. Odbudowany w latach 1957-59 był użytkowany jako szkoła. Obecnie, generalnie odnowiony należy do Ośrodka Pomocy Społecznej w Dołhobyczowie i mieści Warsztaty Terapii Zajęciowej.

Panasówka
Panasówka, początkowo zwana Porębą, jest wsią w gminie Tereszpol. Początki wsi dał ordynacki folwark powstały w drugiej połowie XVIII w., należący do klucza zwierzynieckiego. Wybudowano w tym okresie budynki gospodarcze oraz dwór.
3 września 1863 r. w okolicach Panasówki oddział powstańczy Marcina „Lelewela” Borelowskiego stoczył zwycięską bitwą z kilkakrotnie liczniejszym oddziałem rosyjskim. Po poniesieniu dotkliwych strat, Rosjanie wycofali się. Polaków wspierał 17-osobowy oddział węgierski pod dowództwem hrabiego Edwarda Nyary. W zabudowaniach folwarku został zorganizowany szpital polowy powstańców.
W XIX wieku wybudowano w Panasówce klasycystyczny dwór murowany. Od drugiej połowy XIX wieku do wybuchu II wojny światowej dobra były dzierżawione przez rodzinę Karpińskich. Po wojnie majątek został przekazany Gminnej Spółdzielni, a potem Spółdzielni Kółek Rolniczych. W dworku mieściły się biura, magazyny i mieszkania. Obecnie dwór znajduje się w prywatnych rękach.

Rachanie
Wieś Rachanie leży w obrębie Grzędy Sokalskiej, jest obecnie siedzibą gminy. Wieś istniała prawdopodobnie już w XIII wieku, a w roku 1425 książę mazowiecki i bełski Ziemowit IV powierzył Michałowi Motyczce osadzenie na prawie magdeburskim miasta Rachanie.
W połowie XVI wieku, ówcześni właściciele – Rachańscy, lub trochę później, kolejni właściciele – Cetnerowie, wybudowali zamek rezydencjalno-obronny. Do czasów dzisiejszych zachował się jedynie jego fragment. Po I rozbiorze Polski Rachanie znalazły się pod panowaniem Austrii i utraciły prawa miejskie.
Pod koniec XVIII wieku Katarzyna Rzeczycka wybudowała klasycystyczny dworek, wykorzystując prawdopodobnie materiały z dawnego zamku. Ostatnimi właścicielami majątku byli Mieczysław Bełdowski i Emil Redych. W 1944 r. majątek rozparcelowano, dwór przesłonięty pawilonem handlowym zachował się do dnia dzisiejszego.

Rejowiec
Rejowiec w XVI wieku uzyskał od Zygmunta I Starego prawa miejskie. Był własnością Mikołaja Reja, od nazwisko którego powstała nazwa miejscowości. W rękach Rejów pozostał do końca XVII wieku. Kolejnymi właścicielami byli Rzewuscy, Boreccy, Ossolińscy i Woronieccy.
Pod koniec XVIII wieku Ossolińscy wybudowali pałac, który potem kilkakrotnie był przebudowywany. Aktualny kształt pochodzi z połowy XIX wieku.
Po powstaniu styczniowym Rejowiec utracił prawa miejskie.
Obecnie gospodarzem pałacu jest Ośrodek Doradztwa Rolniczego. Pałac jest otoczony zadbanym parkiem.

Romanów
Romanów to wioska leżąca między Włodawą i Białą Podlaską, znana przede wszystkim z muzeum Józefa Ignacego Kraszewskiego.
W XVI wieku Romanów należał do Sanguszków, którzy posiadali tu prawdopodobnie zameczek, potem do Leszczyńskich, Sapiehów i Malskich, którzy na początku XIX wieku wybudowali tu istniejący do dzisiaj dwór. Córka właścicieli - Zofia, poślubiła Jana Kraszewskiego. Z tego związku w 1812 r. urodził się Józef Ignacy. Przyszły pisarz spędził dzieciństwo w domu dziadków. Romanów przeszedł w ręce jego rodziców, a potem młodszego brata Kajetana. Zgromadził on bogatą bibliotekę, zawierającą m.in. niemal wszystkie ówczesne wydania dzieł brata.
Po II wojnie światowej dwór został odrestaurowany i urządzono w nim muzeum biograficzne Józefa Ignacego Kraszewskiego.

Różanka
Różanka to wieś leżąca nad Bugiem, na północ od Włodawy. W XVI wieku była miastem, lokowanym przez księcia Andrzeja Hołownię, po czym przeszła w ręce rodu Pociejów. W XVII wieku utraciła prawa miejskie, pozostając jednak ośrodkiem rozległych dóbr magnackich. Na początku XVIII wieku powstał tu wspaniały zespół pałacowy otoczony ogrodem francuskim. Zadłużone przez Pociejów dobra odkupił Jan Fleming, zaś po jego śmierci odziedziczyła je córka Izabela, wydana za księcia Adama Czartoryskiego. W tym okresie w Różance gościli m.in. Julian Ursyn Niemcewicz i Dionizy Kniaźnin. Kolejną właścicielką Różanki została córka Czartoryskich - Zofia, która z kolei majątek ten wniosła w posagu poślubiając Stanisława Kostkę Zamoyskiego, późniejszego XII ordynata. W rękach Zamoyskich majątek pozostał do II wojny światowej.
Pałac w Różance został splądrowany, a następnie doszczętnie zniszczony w czasie I wojny światowej. W stanie ruiny dotrwał do II wojny, kiedy został ostatecznie rozebrany. Do dzisiejszych czasów zachował się ogród i fragmenty kordegard i pawilonów. Zachowały się również nadal imponujące wielkością zabudowania folwarczne. Pamiątką po Zamoyskich jest również neogotycki kościół w Różance ich fundacji.

Ruda Różaniecka
Położona na skraju Puszczy Solskiej Ruda Różaniecka wchodziła w skład dóbr starostwa lubaczowskiego. W XVIII wieku jej dzierżawcą był marszałek koronny Jerzy Mniszech. Po jego śmierci starostwo przejął rząd austriacki, by w latach 1817-18 podzielić je i rozprzedać. Rudę Różaniecką nabyła rodzina Brunickich. Córka Jana Brunickiego, Henrietta wyszła za mąż za barona Ludwika Wattmana. Ostatnim właścicielem majątku był ich syn Hugo.
W latach 20-tych XIX wieku Bruniccy wybudowali neobarokowy pałac. Na początku XX wieku został on znacznie rozbudowany, a w roku 1914 spalony przez Rosjan. Pałac został odbudowany, ale nie udało się odtworzyć jego wyposażenia.
Po II wojnie światowej majątek upaństwowiono, pałac przez pewien czas był użytkowany jako magazyn. Od roku 1960 jest użytkowany przez Dom Opieki Społecznej.

Ruskie Piaski
Wieś Ruskie Piaski położona jest w gminie Nielisz, na lewym brzegu rzeki Wieprza, przy ujściu rzeki Łabuńki. Najstarsze informacje o Ruskich Piaskach pochodzą z końca XVIII wieku, były one wtedy własnością rodziny Puchałów. Majątek w XIX wieku wielokrotnie zmieniał właścicieli. W 1901 r. kupił go Adam Gasztołd Bukraba, a jego syn Stanisław był właścicielem aż do 1944 r.
W 1906 r. został wybudowany przez Aleksandra Józefowicza pałac. W latach 1906-1914 urządzono wokół niego ogród. Budynek pałacu zwróconego frontem na wschód wyróżnia się charakterystyczną basztą w północno-wschodnim narożniku.
W 1945 r. majątek został przejęty przez Skarb Państwa. Stał się siedzibą Gminnej Spółdzielni Rolniczej. W latach 1978-1988 służył jako ośrodek wypoczynkowo-szkoleniowy. Od 1988 r. pałac pełni funkcję Domu Opieki Społecznej.

Siedlisko
Siedlisko to niewielka wieś koło Grabowca, położona w obrębie Działów Grabowieckich. Po zniszczeniu Grabowca w 1500 roku przez Tatarów, tutaj przeniósł swoją siedzibę starosta grabowiecki. Musiał w tym czasie istnieć tu dwór. Stworzony w wyniku spiętrzenia rzeki Kalinówki zespół stawów stanowił dodatkowe zabezpieczenie dworu.
Nie są znane losy dworu w XVII i XVIII wieku. Na początku XIX wieku majątek grabowiecki przeszedł w ręce prywatne, rozpoczęto budowę nowego dworu. Częste zmiany właścicieli prawdopodobnie uniemożliwiły dokończenie budowy dworu, który w kolejnych latach został przerobiony na gorzelnię.
Obecnie budynek znajduje się w stanie opuszczonej ruiny.

Sieniawa
Sieniawa jest miastem leżącym nad Sanem, założonym w XVII wieku przez Sieniawskich. W tym czasie wybudowali oni w tym miejscu pierwszą rezydencję o charakterze obronnym. Na początku XVIII wieku założony został park i powstała pomarańczarnia, którą po przebudowie w 1726 r. nazwano pałacem letnim.
W tym czasie nowymi właścicielami Sieniawy zostali Czartoryscy i z nimi nierozerwalnie wiąże się dalsza historia miasta. Wprawdzie przez cały XVIII wiek spędzali większość czasu w Puławach i Wilanowie, rezydencja w Sieniawie była zadbana i zawsze gotowa do przyjęcia swych właścicieli. W tym czasie był to już jeden z najznamienitszych rodów w Polsce.

więcej

Sitno
Sitno leży kilka kilometrów od Zamościa w kierunku północno-wschodnim. Najstarsze wzmianki o Sitnie pochodzą z przełomu XIV i XV wieku. Pod koniec XVII wieku przeszło w ręce rodziny Malczewskich. Na początku XIX wieku zbudowany został dwór drewniany, który się nie zachował. W jego miejscu, w drugiej połowie XIX wieku Kornel Malczewski wzniósł piętrowy pałac murowany.
W 1913 r. doszło do licytacji zadłużonego majątku, nabył go wówczas Witold Święcicki. W 1923 r. część majątku, wraz z pałacem odkupił Sejmik Zamojski. Utworzono Gospodarstwo Rolne Sejmiku Zamojskiego i Ludową Szkołę Rolniczą Żeńską, która działała aż do 1950 r.
W 1959 r. utworzono Szkołę Rolniczo-Gospodarczą, która w 1976 r. została przeniesiona do Różańca. W latach 1976-1979 pałac przeszedł kapitalny remont. Obecnie pałac jest użytkowany przez Zamojski Ośrodek Doradztwa Rolniczego oraz Uniwersytet Ludowy im. Stanisława Staszica.

Skomorochy Duże
Skomorochy Duże, dawniej Skomorochy Wielkie, to wieś położona w obrębie Działów Grabowieckich. Najstarsze o niej wzmianki pochodzą z końca XIV wieku. W 1397 zostały nadane przez księcia Ziemowita Janowi Golianowi. Przyjął on nazwisko Skomorowski. Miejscowość była siedzibą rodziny przez kilaset lat, aż do II wojny światowej.
Skomorowscy przez długi czas zamieszkiwali w nieistniejącym już drewnianym dworze. W 1907 r., ówczesny właściciel Skomorochów, Stanisław Andrzej Skomorowski pobudował w nowym miejscu ogrodu nowy dwór. Stary rozebrano w 1918 r. Dwór jest parterowy, dziewięcioosiowy, z portykiem o dwóch parach kolumn. Ściany były drewniane, częściowo obmurowane cegłą. Dwór otoczony był parkiem, na terenie parku znajduje się murowana kaplica grobowa z 1920 r.
Dwór obecnie stanowi prywatną własność.

Staw Noakowski
Staw Noakowski jest wsią w gminie Nielisz, 20 kilometrów na pólnocny zachód od Zamościa. W XVI wieku nazwa brzmiała Staw Zamojski. Od niej nazwisko przyjęli ówcześni właściciele - Stawscy. W ich posiadaniu wieś pozostawała do połowy XIX wieku. Obecna nazwa wiąże się z kolejnymi właścicielami - Noakowskimi.
Adolf Noakowski w drugiej połowie XIX wybudował murowany, klasycystyczny dwór, usytuowany na niewielkim wzniesieniu nad dolinąrzeki Werki. Był on niewielki, asymetryczny, niewystawny. Wokół niego założono niewielki park. W latach 30-tych XX wieku dostawiono przybudówkę.
Po wojnie budynek został zaadaptowany na szkołę. Do niedawna był użytkowany jako filia szkoły podstawowej w Nieliszu.
Obecnie stoi opuszczony.

Stryjów
Stryjów jest wsią leżącą nad rzeka Wolicą. Najstarsze wzmianki o nim pochodzą z XIV wieku. Pierwszym znanym właścicielem Stryjowa był Dymitr z Goraja. Na początku XIX wieku Stryjów przez krótki okres należał do księcia Adama Czartoryskiego. W 1815 r. zakupił go Antoni Świeżawski. W pierwszej połowie XIX wieku zbudowano tutaj parterowy, klasycystyczny dwór murowany.
W 1879 r. majątek kupił Medard Adolf Smorczewski. Rozbudował on istniejący dwór przekształcając go w neogotycko-renesansowy pałac. Wokół pałacu powstał jeden z nielicznych na Lubelszczyźnie, zaprojektowanych przez Waleriana Kronenberga, przypałacowy park krajobrazowy o charakterze romantycznym. Od zachodu dwór otaczał salon ogrodowy wyznaczony półkolistymi skupieniami drzew. Od wschodu znajdował się gazon z podjazdem i bardzo ładnie zaprojektowane wnętrza ogrodowe, obecnie już zatarte. Dawniej do pałacu przylegały stawy hodowlane, 65 ha powierzchni ogroblonej, z których 16 ha jeszcze w latach 50 i 60 było użytkowych gospodarczo.
Obecnie uległy całkowitej degradacji. Zobaczyć tu można również dwa spichlerze zbudowane z kamienia i cegły oraz dobrze zachowaną rodzinną kaplicę grobową z 1943 r., w której spoczywać mieli właściciele majątku.
Do niedawna mieściła się w pałacu szkoła podstawowa, obecnie popada on w ruinę.

Strzyżów
Strzyżów jest wsią położoną na wschód od Hrubieszowa, nad Bugiem. Najstarsze wzmianki o nim pochodzą z XIV wieku. W I połowie XVIII wieku właścicielem Strzyżowa był Aleksander Pociej, który przekazał go swojej córce Ludwice Honoracie, zamężnej z księciem Stanisławem Lubomirskim. Wybudowali oni murowany pałac, położony na nadbużańskiej skarpie. Ich syn Aleksander, kolejny właściciel Strzyżowa był żonaty z Rozalią z Chodkiewiczów. Została ona w 1793 roku stracona w czasie rewolucji francuskiej. W rękach Lubomirskich Strzyżów pozostawał do 1803 r.
Przez kolejne prawie 100 lat majątek często zmieniał właścicieli, w 1896 r. został zakupiony przez Edwarda Chrzanowskiego z Moroczyna. Po nim przejęła go córka, Maria Rulikowska. W latach trzydziestych XX wieku spółka akcyjna cukrowni zakupiła pałac wraz z otoczeniem. Stan ten utrzymał się do wybuchu II wojny światowej.
Po wojnie majątek został rozparcelowany, a w pałacu mieściła się placówka Wojsk Ochrony Pogranicza. Od 1959 roku pałac należy do Cukrowni „Strzyżów”.

Surhów
Surhów jest wsią leżącą na południowy wschód od Krasnegostawu. Historia dworu sięga pierwszej połowy XIX wieku. Ówczesny właściciel Paweł Cieszkowski otrzymał Surhów w posagu żony Zofii Kickiej. W latach 1813-1819 wybudował tu klasycystyczny, parterowy dwór. Majątek dziedziczyli kolejno jego syn August i wnuk, również August. Po śmierci tego ostatniego majątek przeszedł w ręce Zygmunta Skolimowskiego, który mieszkał tu do 1944 roku. Cieszkowscy rzadko przebywali w Surhowie, dwór nie był ich główną rezydencją.
W okresie międzywojennym Skolimowscy odnowili dwór, zdewastowany w czasie pierwszej wojny światowej. Zgromadzili też sporą bibliotekę, kolekcję porcelany, znajdowały się też tu dwa obrazy Juliusza Kossaka. Prawie wszystkie przedmioty zgromadzone w Surhowie zostały rozgrabione we wrześniu 1939 roku i w roku 1944.
Obecnie we dworze w Surhowie znajduje się Dom Pomocy Społecznej.

Szystowice
Wieś Szystowice leży nad rzeką Kalinówką, w obrębie Działów Grabowieckich. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z końca XIV wieku. Właścicielami wsi byli Szystowscy, Przez kolejne stulecia zmieniali się wielkrotnie, w okresie międzywojennym majątek należał do Piotrowskich, a w roku 1944 został przejęty w ramach reformy rolnej.
W XIX wieku zbudowano w Szystowicach dwór murowany. Parterowa część frontowa dworu przykryta jest dwuspadowym dachem. Z przodu dwór zdobi portyk. Z tyłu znajduje się półkolisty ryzalit i czworoboczna wieża kryta hełmem namiotowym. Południowy bok dworu jest przedłużony o młodszy budynek piętrowy dostawiony do budynku głównego. Część piętrowa dworu przykryta jest dachem dwuspadowym. Wokół rezydencji założono park.
Obecnie prywatny właściciel prowadzi remont dworu.

Tarnogóra
Miasteczko Tarnogóra założył w 1548 r. Jan Tarnowski. Prawdopodobnie w tym czasie powstał tam warowny dwór. Po rozbiorach Tarnogóra stała się własnością rządową. Około 1808 r. wykupił ją gen. Józef Czyżewski. W latach 1830-1840 wybudował on w Tarnogórze pałac późnoklasycystyczny.
Usytuowany na stoku lekkiego wzgórza, od frontu ma jedną kondygnację, od tyłu dwie. Przy południowo-zachodnim narożniku znajduje się charakterystyczna wieża, nakryta wysokim stożkowatym dachem z wiatrowskazem. Przed pałacem rozciąga się owalny trawnik, po jego prawej stronie znajduje się oficyna, a po lewej spichlerz i stajnia. Za pałacem jest park, pochodzący również z I połowy XIX wieku. W parku znajdują się sadzawki, a cały zespół położony jest w pobliżu rzeki Wieprz.
Obecnie w pałacu mieści się zespół szkół.

Trzeszczany
Trzeszczany są wsią położoną na zachód od Hrubieszowa, w obrębie Działów Grabowieckich. W 1789 roku na publicznej licytacji wieś nabyła Dominika Wyżga. Wybudowała ona tu piętrowy, murowany, kryty gontem pałac klasycystyczny i założyła park krajobrazowy. Pałac został rozbudowany na przełomie XIX i XX wieku.
Po wojnie, w 1952 roku obiekt przejął Państwowy Ośrodek Maszynowy, a w 1993 został skomunalizowany i stał się własnością gminy Trzeszczany. W 2006 roku nabył go prywatny właściciel i rozpoczął jego renowację.

Uchanie
Uchanie to wieś, siedziba gminy, w obrębie Działów Grabowieckich. Pierwsze wzmianki o niej pochodzą z początku XIII wieku. W 1470 roku król Kazimierz Jagiellończyk sprzedał Uchanie Pawłowi Jasieńskiemu. Istniał tu już wtedy zamek. W latach 1484 oraz 1504 właściciele Uchań otrzymywali przywileje lokacyjne, lecz dopiero w 1596 roku lokacja miasta stała się faktem. Na przestrzeni kilku wieków Uchanie były własnością Jasieńskich, Uchańskich, Daniłowiczów, Cetnerów, Potockich, Ossolińskich.
Uchański zamek uległ zniszczeniu prawdopodobnie podczas najazdu szwedzkiego, pozostawał w ruinie i został ostatecznie rozebrany na początku XIX wieku. W 1869 roku Uchanie utraciły prawa miejskie.
W drugiej połowie XIX wieku majątek należał do rodziny Szydłowskich. W 1874 roku Feliks Szydłowski wzniósł na wzgórzu zamkowym murowany dwór. Po pierwszej wojnie światowej Roman Raciszewski przeprowadził parcelację majątku.
Obecnie dwór znajduje się w stanie ruiny, pozbawiony jest dachu. Prawdopodobnie nastąpiło to w ostatnich latach. Do dworu prowadzą piękne aleje obsadzone drzewami, m.in. kasztanowa łącząca dawny dwór z kościołem.

Udrycze
Udrycze to wieś leżąca na północ od Zamościa, w obrębie Działów Grabowieckich. Od początku XV wieku aż do połowy wieku XVIII znajdowała się w rękach rodziny Udryckich. Starania o przejęcie Udrycz i włączenie ich do ordynacji czynił Jan Zamoyski, lecz dzięki oporowi Udryckich nie doszło do tego.
Gdy w połowie XVIII wieku wygasła męska linia Udryckich, majątek na krótko przeszedł w ręce Zamoyskich, potem Debolich i Wisłockich. Pod koniec XVIII wieku właścicielem Udrycz został Onufry Kicki. Prawdopodobnie w tym czasie w miejscu starszego dworu wybudowano parterowy murowany pałacyk. Syn Onufrego - Ludwik był adiutantem księcia Józefa Poniatowskiego, który często bywał w Udryczach. Majątek przeszedł w ręce córki Onufrego - Teresy. Z powodów patriotycznych zabroniła ona płacenia podatków zaborcy, w wyniku czego Udrycze zostały zlicytowane.
W II połowie XIX wieku Udrycze stały się własnością rodziny Zawadzkich. Ostatni właściciel - Zygmunt Zawadzki na początku XX wieku przebudował pałacyk nadając mu charakter eklektyczny. Po I wojnie światowej Zawadzcy rozparcelowali majątek pomiędzy włościan, a zespół pałacowy oddali na szkołę. Wtedy przerobiono też wnętrze pałacu przystosowując je do tego celu.
W bliskim sąsiedztwie pałacu znajduje się kaplica, która pierwotnie była zborem ariańskim, po II wojnie światowej przejściowo pełniła funkcję kaplicy rzymskokatolickiej, a obecnie stoi opuszczona.
Pałac do niedawna użytkowany był jako szkoła, obecnie znajduje się w prywatnych rękach.

Ujazdów
Wieś Ujazdów leży w gminie Nielisz, nad lewym brzegiem rzeki Wieprz. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z XVI wieku. W XVIII i XIX wieku Ujazdów należał kolejno do rodów Suchodolskich, Pomorskich, Raczyńskich, Góreckich.
W 1880 roku, kolejny właściciel – Benedykt Bętkowski, w oparciu o stary drewniany dwór wybudował nowy budynek położony na malowniczej skarpie nad doliną Wieprza. Majątek jako posag przeszedł w ręce rodziny Gorzkowskich. Ostatnią jego właścicielką była Maria z Gorzkowskich Sierakowska. W tym czasie obok dworu znajdowały się: oranżeria oraz zabudowania gospodarcze. W czasie II wojny światowej majątek spłonął, ocalał jedynie dwór.
W latach 40-tych budynek dworu został zaadaptowany na szkołę podstawową, która użytkowała go do lat 80-tych XX wieku. W tym czasie obiekt uległ znacznej dewastacji.
Obecnie dworek znajduje się w rękach prywatnych, nowy właściciel rozpoczął jego restaurację.

Werbkowice
Werbkowice to wieś leżąca nad rzeką Huczwą, przy trasie Zamość-Hrubieszów. Najstarsza wzmianka pochodzi z końca XIV wieku. Przez kolejne wieki miała bardzo wielu właścicieli.
W XIX wieku Werbkowice znalazły się w rękach rodziny Szydłowskich. W tym czasie majątek zasłynął z hodowli owiec. Szydłowscy wybudowali też murowany, parterowy pałac. Na początku XX wieku Werbkowice zakupił Edward Chrzanowski, właściciel licznych dóbr, m.in. Moroczyna. Prawdopodobnie wtedy pałac został powiększony, dobudowano piętro. Ostatnią właścicielką Werbkowic była córka Edwarda Chrzanowskiego – Teresa Rulikowska.
Po II wojnie światowej majątek został przejęty przez Skarb Państwa. Mieściły się w nim różne instytucje: urząd gminy, bank, posterunek milicji. Obecnie dobrze utrzymany pałac jest użytkowany przez Rolniczy Zakład Doświadczalny, podległy Instytutowi Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach.

Wielkie Oczy
Wielkie Oczy to obecnie niewielka wieś gminna w powiecie lubaczowskim, leżąca nad samą granicą. Jedynie jej cenne zabytki świadczą o dawnej świetności miasteczka, jakim kiedyś były Wielkie Oczy. Intrygująca jest jego nazwa - legenda głosi, że powstała w związku z dwoma wielkimi stawami, między którymi ulokowała się miejscowość. Nie mniej intrygująca jest jej historia. Wśród kolejnych właścicieli spotykamy m.in. syna hospodara mołdawskiego - Piotra Mohyłę, metropolitę kijowskiego i jego brata Mojżesza. Ich kuzynka, kolejna właścicielka, żona wielkiego hetmana koronnego, Stanisława Rewery Potockiego podarowała Wielkie Oczy Andrzejowi Modrzejowskiemu za uratowanie życia mężowi podczas potopu szwedzkiego. Pochodzący ze średnio zamożnej szlachty nowy właściciel wystarał się o prawa miejskie dla Wielkich Oczu w 1671 roku. Uchodzący za jednego z najlepszych oficerów Jana III Sobieskiego poległ bohaterską śmiercią podczas odsieczy wiedeńskiej.
Za sprawą małżeństw Wielkie Oczy przechodziły w ręce rodziny Łaszczów, a następnie Potockich. W 1748 roku w posiadanie Wielkich Oczu wszedł Franciszek Salezy Potocki, a potem jego syn Szczęsny. Z nimi związana jest tragiczna historia Gertrudy Komorowskiej. Gdy 18-letni Szczęsny w tajemnicy przed rodzicami, poślubił o dwa lata młodszą ukochaną, teściowie zlecili porwanie i zamordowanie niechcianej synowej. Jednym ze skutków tego zdarzenia było przekazanie przez Szczęsnego Wielkich Oczu jako zadośćuczynienia rodzicom Gertrudy.
Wielkie Oczy jeszcze wiele razy zmieniały właścicieli, ostatnim był Karol Czerny, repatriowany po wojnie na tzw. ziemie odzyskane.
Obronny dwór w Wielkich Oczach powstał prawdopodobnie za czasów Mohyłów w XVII wieku. Ważną rolę pełnił jeszcze za czasów Modrzejowskiego. Późniejsi właściciele, zwłaszcza Łaszczowie i Potoccy posiadali inne okazałe rezydencje, wielkoocki dwór podupadł. Pod koniec XIX wieku przerobiono go na gorzelnię. Zniszczony w lipcu 1944 roku podczas akcji UPA, odbudowany został w latach 80-tych. Obecnie mieści się w nim Urząd Gminy.

Wierzbica
Wierzbica leży nad rzeką Sołokiją, w gminie Lubycza Królewska, nad samą granicą. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z XIV wieku. W XVIII wieku była własnością pochodzącej z Grecji rodziny Paparów. Jako posag przeszła w ręce Lityńskich. W 1846 r. Stefan Jan Lityński wybudował murowany dwór. Pod koniec XIX wieku Wierzbica przeszła poprzez małżeństwo w ręce rodziny Romerów, którzy byli właścicielami do wybuchu II wojny światowej.
Dwór pierwotnie był budynkiem parterowym w stylu klasycystycznym. Przed 1914 rokiem Adam Romer rozpoczął jego rozbudowę. W czasie I wojny światowej dwór został obrabowany przez wojska rosyjskie. Po wojnie dokończono rozbudowę. W tym czasie zostało nadbudowane nad środkową częścią piętro.
Po II wojnie światowej dwór zniszczyła UPA. W 1947 r. ludność Wierzbicy, którą stanowili w większości Ukraińcy, została wysiedlona. Teren dawnego majątku przekazano Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu w Machnowie.
W latach 1975-1978 dwór został wyremontowany, mieściła się w nim szkoła. obecnie stoi opuszczony.

Wierzchowiska
Wierzchowiska to wieś koło Modliborzyc w powiecie janowskim, leżąca u źródeł rzeki Sanny. Notowana już na początku XV wieku, była własnością kolejno: Dłutów, Bystramów, Osmolińskich i Nahoreckich. W XVII wieku istniał to murowany dwór. Obecnie istniejący dwór został wybudowany w II połowie XIX wieku. Około 1900 roku Wierzchowiska nabyła rodzina Świdów. Oni też nadali dworowi obecny kształt.
Po II wojnie światowej dwór był wykorzystywany jako szkoła podstawowa, potem dom nauczyciela, przedszkole, poczta, ośrodek ZHP.
W 2010 roku posiadłość przeszła w prywatne ręce, dwór został wyremontowany, obecnie stanowi on hotel o wysokim standardzie noszący nazwę "Dwór Sanna". Pięknie uporządkowany został otaczający go park.
więcej

Wożuczyn
Wożuczyn leży w gminie Rachanie nad rzeką Wożuczynką. Najstarsza wzmianka pochodzi z 1409 roku. Właścicielami Wożuczyna byli Wożuczyńscy.
W latach 30-tych XVIII w. Wożuczyn został kupiony przez hrabiego szkockiego Wilhelma Miera. Około 1740 r. założył on wspaniałą rezydencję. Stanęła ona na gruzach wcześniejszego obronnego grodu. Na usypanych wokół pałacu tarasach powstał piękny ogród włoski, ze strzyżonymi szpalerami, rzeźbami, teatrem i stawami.
Po śmierci Jana Miera i jego żony Wożuczyn został sprzedany Wapińskim, a następnie poprzez małżeństwo znalazł się w rękach rodziny Wydżgów. W pałacu zgromadzono wiele cennych przedmiotów i dzieł sztuki. Znajdowały się tu m.in. obrazy Jacka Malczewskiego, spowinowaconego z Wydżgami oraz pamiątki związane z Chopinem, przyjacielem dziada Tomasz Wydżgi – Tytusa Wojciechowskiego.
Podczas I wojny światowej, w wyniku ostrzału artyleryjskiego prowadzonego przez wojska austriackie, w dniach 30 i 31 lipca 1915 r. pałac uległ zniszczeniu. W okresie powojennym właściciele Wożuczyna nie mieli środków na przywrócenie pałacowi poprzedniego stanu. Po II wojnie światowej pozostałości po pałacu zostały rozebrane i przeznaczone na budulec. Obecnie na terenie byłej rezydencji pozostały nieliczne ślady, m.in. dwa pylony bramy wjazdowej.

Wysocko
Wysocko, po raz pierwszy wzmiankowane w XV wieku, było własnością kolejno Tarnowskich, Kostków i Ostrogskich. W XVII wieku wchodzi w skład majątków Zamoyskich. Po śmierci Jana Sobiepana, III ordynata, przypada wdowie po nim, późniejszej królowej Marysieńce. To właśnie ona wybudowała w Wysocku pierwszą rezydencję - piętrowy, drewniany pałacyk. Marysieńka wniosła Wysocko jako wiano Sobieskim. W XVIII wieku znalazło się w rękach Sieniawskich. W latach dwudziestych przystąpili oni do budowy murowanego pałacu, który przetrwał do dziś.
Zofia z Sieniawskich Denhoffowa po śmierci męża wniosła Wysocko w posagu drugiemu mężowi, którym został wojewoda ruski, August Aleksander Czartoryski. Jego syn, Adam Kazimierz dokonał podziału rodzinnego majątku, w wyniku czego Wysocko przypadło najstarszej jego córce - Marii Wirtemberskiej. Po upadku powstania listopadowego Maria wraz ze swoją matką Izabellą osiadły w Wysocku. Pałac przeszedł gruntowny remont. Maria Wirtemberska przed śmiercią sprzedała posiadłość rodzinie swojej siostry Zofii - Zamoyskim, którzy pod koniec XIX wieku dobudowali w pałacu piętro i dodali mansardowy dach oraz reprezentacyjny ganek z czterema kolumnami. W czasie obu wojen światowych pałac był niszczony, a po drugiej opuszczony, popadał w ruinę.
Obecnie został odbudowany, mieści Dom Pomocy Społecznej. Otoczony jest bardzo interesującym parkiem kryjącym pamiątki po dawnych właścicielach - Sobieskich i Zamoyskich.

Zamość
Kanclerz Jan Zamoyski równocześnie z budową miasta Zamość, wzniósł w latach 1579-1586 pałac, który stał się jego rezydencją. Powstał on według projektu Bernardo Moranda. Był to budynek jednopiętrowy, wyposażony w monumentalne schody i wieżę obserwacyjną zwaną „belwederem”. Pałac usytuowany został na osi miasta, w sąsiedztwie kolegiaty i budynku Akademii Zamojskiej. W XVII wieku dobudowano piętro, według projektu Jana Michała Linka oraz wykonano bogate wyposażenie malarsko-rzeźbiarskie. Kolejna przebudowa miała miejsce w połowie XVIII wieku według projektu Jerzego de Kawe i Andrzeja Bema. Pałac otrzymał dachy mansardowe i został połączony bocznymi galeriami z oficynami. Od frontu dobudowano dwa pawilony.
Pałac pozostał główną rezydencją Zamoyskich do początkowych lat XIX wieku. Wtedy siedziba ordynacji została przeniesiona do Zwierzyńca, XII ordynat - Stanisław Kostka Zamoyski zakupił w Warszawie Pałac Błękitny, coraz częściej zaczął też przebywać w Klemensowie. Dla ordynacji stało się coraz trudniejsze utrzymywanie twierdzy, w związku z czym w 1821 roku miasto Zamość wraz z pałacem zostało przekazane skarbowi państwa. Rosjanie przekształcili je w miasto koszarowo-więzienne. Pałac Zamoyskich pozbawiony został wszystkich zdobień, dobudowano mu trzecie piętro i przeznaczono na szpital wojskowy. Po I wojnie światowej budynek pałacu został przeznaczony na sąd.
W 2005 roku przed pałacem został odsłonięty pomnik kanclerza Jana Zamoyskiego, założyciela miasta.

Zawada
Podzamojska wieś Zawada leżała na terenie Ordynacji Zamojskiej. Pierwszy folwark ordynacki w Zawadzie powstał już w XVII wieku, zaliczał się do klucza szczebrzeskiego. Zachowany budynek rządcówki pochodzi w końca XIX wieku.
W 1944 roku w ramach reformy rolnej folwark został rozparcelowany. Powstały w jego miejsce niewielkie gospodarstwa rolne. Budynek rządcówki w pierwszych latach powojennych mieścił posterunek milicji. W latach 50-tych utworzono szkołę, w części pomieszczeń znajdowały się mieszkania prywatne oraz filia zamojskiej Spółdzielni Szewców i Cholewkarzy. W 1961 roku przeprowadzono remont budynku, który w całości zajęła szkoła. W 1996 r. na sąsiedniej posesji powstała nowa siedziba szkoły. Dawna rządcówka przez kilkanaście lat stała opuszczona.
Na początku 2011 r. miał miejsce pożar, obecnie budynek pozbawiony dachu znajduje się z bardzo złym stanie.,

Zwierzyniec
W 1593 r. kanclerz Jan Zamoyski kupił Szczebrzeszyn wraz z przyległymi włościami. Wśród rozlewisk rzek Świerszcz i Wieprz rozpoczął budowę rezydencji, pomyślanej jako pałac myśliwski. Obok założony został zwierzyniec – teren puszczy ogrodzony 30-kilometrowym parkanem, gdzie żyły dziki, sarny, jelenie, daniele i wiele rzadszych gatunków, jak tarpany, łosie i żubry.
Pałac był budowlą drewnianą, wzniesioną z bali modrzewiowych, w części środkowej, podwyższoną o piętro z rodzajem belwederu. W okresie dwustu lat był on rozbudowywany i modernizowany. Dobudowano oficyny, początkowo drewniane, później murowane. Pałac otaczał rozległy ogród, przylegający do stawów powstałych w wyniku spiętrzenia Świerszcza. W 1741 r. na wyspie wybudowana została murowana kaplica pałacowa. Zwierzyniec był ulubionym miejscem Marii Kazimiery - żony III ordynata, Jana Sobiepana Zamoyskiego, późniejszej królowej, żony Jana Sobieskiego. W Zwierzyńcu przebywali również królowie: Michał Korybut Wiśniowiecki – prawnuk pierwszego ordynata oraz Władysław IV i Jan Kazimierz.
Po wybudowaniu w połowie XVIII w. pałacu w Klemensowie i uczynieniu z niego początkowo rezydencji letniej (około 1800 r.), większość wyposażenia pałacu w Zwierzyńcu została przeniesiona do Klemensowa. W latach 30-tych XIX wieku pałac w Zwierzyńcu spłonął. Oficyny zostały wykorzystane jako biura zarządu ordynacji. Kaplica na wyspie zaczęła służyć okolicznym mieszkańcom.
Obecnie w dawnym budynku zarządu ordynacji mieści się Zespół Szkół Drzewnych i Ochrony Środowiska.

Źwiartów
Wieś Źwiartów leży w obrębie Grzędy Sokalskiej w gminie Krynice. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z XV wieku. Pod koniec XVIII wieku Źwiartów nabyła rodzina Debolich, właściciele pobliskiej Dzierążni. Gdy w 1823 roku majątek odziedziczył Stanisław Deboli, wybudował on w Źwiartowie murowany dwór i zamieszkał w nim.
W II połowie XIX wieku Źwiartów przeszedł w ręce rodziny Makomaskich. W 1944 roku majątek został rozparcelowany, w latach 1944-45 we dworze stacjonowała kawaleria radziecka. Po roku 1947 budynek był użytkowany jako szkoła. Od 1979 roku dwór stał opuszczony i popadł w ruinę.
Tak wieś opisał pochodzący stąd poeta ks. Wacław Oszajca: "Moja wieś obsiadła niewielki pagórek zewsząd otoczony łąkami. Domy, a właściwie drewniane chałupy, bo dopiero za mojej pamięci w wielu z nich, w tym w naszej, klepiska zastąpiono podłogami, a słomiane strzechy dachówkami, stały wzdłuż drogi biegnącej ze wschodu na zachód. [...] Na wschodnim końcu wsi, zwanym Garbem, wybudowano przed wojną czteroklasową szkołę. Tam też znajdował się dwór pana dziedzica Makomaskiego, w którym po wojnie mieszkała jedna czy dwie rodziny fornalskie. Część pomieszczeń, w późniejszym czasie, zajmowała szkoła. Do moich czasów zachowała się stodoła, stajnia, spichlerz, lodownia, czyli dół, w którym zimą gromadzono lód na lato, i dziki sad, czyli park."
W 2009 r. nowy prywatny właściciel rozpoczął odbudowę dworu.

Żółkiew
Hetman Stanisław Żółkiewski, wzorując się na Janie Zamoyskim wybudował od podstaw miasto. Nazwał je od swego nazwiska - Żółkiew. W 1597 przystąpiono do budowy miasta, w 1603 r. król Zygmunt III Waza nadał mu prawa miejskie. Po śmierci założyciela miasta, a następnie jego syna Jana, Żółkiew stała się własnością córki hetmana - Zofii Daniłowiczowej, a po niej jej córki Teofili, żony Jakuba Sobieskiego. Żółkiew stała się jedną z ulubionych rezydencji ich syna - króla Jana III Sobieskiego. Po śmierci jego syna Jakuba miast zaczęło tracić znaczenie.
Po II wojnie światowej Żółkiew znalazła się poza granicami Polski. W latach 1951-1991 miasto nosiło nazwę Niestierow. Obecnie leży na terenie Ukrainy.
Zamek w Żółkwi został wybudowany za czasów Stanisława Żółkiewskiego w latach 1594-1610 według projektu Pawła Szczęśliwego, w stylu manierystycznym. Za czasów Sobieskich został przebudowany we wspaniałą rezydencję barokową. Kolejni właściciele - Radziwłłowie w wieku XVIII dokonali kolejnej przebudowy, ale już po I rozbiorze zaczęło się stopniowe rozgrabianie wyposażenia i rozbieranie częśći zabudowań. Podczas I wojny światowej zamek został spalony przez Rosjan. W okresie międzywojennym, po częściowej odbudowie mieściły się w nim koszary, potem szkoła.
Obecnie prowadzony jest od wielu lat remont, zamek z zewnątrz jest odrestaurowany, wnętrza są niedostępne.

Żulice
Wieś Żulice leży w obrębie Grzędy Sokalskiej, w gminie Telatyn, na wschód od Łaszczowa. Pierwsze wzmianki o niej pochodzą z XV wieku. W II połowie XVIII wieku lice należały do rodziny Hadziewiczów, pochodzenia ormiańskiego. Pod końcem tego stulecia majątek nabył Paweł Makomaski. W I połowie XIX wieku wybudował w Żulicach klasycystyczny dwór. Uległ on zniszczeniu w czasie I wojny światowej. W 1918 r. ówczesny właściciel Żulic, Władysław Makomaski sprzedał majątek Wacławowi Halikowi, który odbudował dwór. W czasie II wojny światowej we dworze kwaterował oddział niemiecki. Wdowa po Wacławie Haliku wraz z córką i zięciem zostali w 1944 roku zamordowani.
Dwór został zniszczony przez UPA i pozostawał w stanie ruiny przez 20 lat. Majątek po wojnie przejął PGR, dwór został odbudowany w uproszczonej postaci w latach sześćdziesiątych i przeznaczony na szkołę.